Invocazione in Domkerk

Zo luisterend naar de uitvoering van Ko Zwanenburg in de Domkerk valt onmiddellijk op hoe sterk de ruimte bijdraagt aan de beleving. Het werk komt live veel intenser binnen. De klank van de repeterende a, in dit hoge tempo, geeft de muziek meteen veel energie.

Het later volgende onderliggende motief in de tenor, krijgt daarmee extra dimensie. De bewegingen en ritmes cirkelen om die repeterende a heen. De grote ruimte in de Domkerk maakt die beleving nog veel sterker dan wanneer je een opname van dit muziekstuk beluisterd.

Net als de momenten waarop alleen de toon klinkt. Er treedt een vreemde verdringing op binnen de rest van het muziekstuk. De Invocazione krijgt een steeds zwaardere lading hierdoor. De spanning wordt stapje voor stapje verder opgebouwd. Iets waar Jan Welmers in zijn muziek een ware meester is. Dat proef je helemaal in een live uitvoering, waarbij elk moment weer een nieuwe beleving oproept.

De motieven gedragen zich als klaterende bergbeekjes. Alleen vallen de tonen niet alleen naar beneden, ze schieten in de motiefjes ook omhoog. Jan Welmers weet je in dit muziekstuk vast te houden. Zeker ook als het hoogtepunt komt waarbij zelfs de a wegvalt. De repeterende toon heeft zich dan zo vastgeklonken in je hoofd dat je hem gewoon in gedachten hoort verder gaan.

Daarna de akkoorden die allemaal spelen met dit gegeven en het orgel uit zijn voegen laten barsten, waarna de a weer terugkeert. Bij Ko Zwanenburg niet meer repeterend, maar in een lange aanhoudende toon, onderbroken door een repeterende tegenhanger. Zo versterft het motief langzaam, maar het blijft nog lang in je hoofd nagalmen.

Die afbouw aan het einde is minstens zo belangrijk in de opbouw van deze compositie. De climax is zeker het meest intense gedeelte waarbij je letterlijk en figuurlijk niet meer om de muziek heen kunt. Je moet het toelaten. Het einde geeft weer de rust en ruimte waarmee het muziekstuk begon, zo neem je langzaam weer afstand van die grootse en meeslepende beleving. Ik kan daar dus onwijs van genieten.

Dat gebeurt bij de uitvoering van Ko Zwanenburg in de Domkerk ook. De rinkelende bel en het gejoel buiten. Ze zijn er, maar je wordt zo in de Invocazione getrokken dat je al dat rumoer vergeet. Hier ben je even één met de muziek.

Invocazione

Mogelijk is de Invocazione van Jan Welmers het eerste muziekstuk dat ik van Jan Welmers heb gehoord. Ik weet het niet zeker meer, het was op de radio in een opname van Ko Zwanenburg in de Utrechtse Nicolaikerk.

Invocazione is een imponerend werk dat vanmiddag hier in de Domkerk klinkt bij het Welmers Festival. De minimalistische orgelwerken ken ik vaak in vertrouwde uitvoeringen van bijvoorbeeld Berry van Berkum of Ko Zwanenburg. Ik hoorde de uitvoering van Invocazione ooit op de radio ergens begin jaren ’90.

Nu ik het zo hoor, kom ik onbetwist tot de conclusie: dit orgelwerk komt het beste tot zijn recht live in de kerk. Wat een prachtig orgelwerk is dit toch. De ruimte bepaalt voor een groot gedeelte de beleving. De aanhoudende herhaling van die ene toon. Wat een meesterwerk en wat is dit genieten.

Invocazione uit 1988 staat voor aanroep. Je zou het snel verwarren met het vorige week door Jan Hage gespeelde Litanie. Litanie is een jaar eerder gepubliceerd en is een minimal werk dat draait rond de kracht van de herhaling dan Invocazione.

Veel luisteraars verwarren beide werken en eigenlijk is dat een compliment voor beide werken. Het zijn namelijk allebei heel eigen werken, die als je ze apart beluisterd een vrijwel identieke beleving oproepen. Mogelijk levert dit die verwarring op.

Het experiment van Jan Welmers bij Invocazione is om zoveel mogelijk zeggen in zo min mogelijk noten. En daar slaagt Jan Welmers wonderwel in.

Lees het vervolg: Invocazione in de Domkerk

Mislukte show - Beeld en Geluid (2)

We lopen heerlijk rond door de tentoonstelling van Beeld en Geluid. De show die Doris wil spelen, mislukt. Er loopt een meisje dwars door haar opkomst op de showvloer. Ook blijkt ze dubbel te zijn ingelogd, waardoor zij het eerdere filmpje van het meisje heeft, terwijl het meisje waarschijnlijk het filmpje van Doris heeft. Dat krijg je van ongeduldige kinderen van wie de ouders het maar laten gaan. De journaaluitzending verloopt goed. Ze is een goede lezeres.

In de loungehokjes boven kun je heerlijk televisie kijken. Wij belanden in een 20 minuten van Arjan Ederveen over kabouters. Een heerlijk dromerig verhaal over een vader die vreemdgaat en uiteindelijk door de kabouters tot inkeer komt. Een sprookje kan niet beter aflopen.

Of Beeld en geluid de moeite van het terugkeren waard is? Ik vind van niet. Ik merk dat het sterk op kinderen is gericht. Volwassenen kunnen niet zoveel doen. Zeker in een vakantie, gaat alle aandacht naar het kind uit. Begrijpelijk, maar jammer. Het zou wel spannender kunnen zijn als volwassenen ook wat meer zouden worden meegenomen. Ik zou het ook leuk gevonden hebben om een journaaluitzending te presenteren.

We hebben ons prima vermaakt deze middag. Niet zo heel veel geleerd. De museumwinkel bevat buitengewoon veel artikelen. Het lijkt niet op te kunnen. Maar de series en documentaires die ik zoek, zijn helaas niet te vinden. Net als dat ik zocht naar de documentaire van Almere 25 jaar. Nog steeds onvindbaar en duur te bestellen. Ik zal er toch een keer aan moeten geloven.

Beeld en Geluid

Eigenlijk wil ik wat verder gaan, maar het ontbreekt mij aan puf. We ruimen al de hele vakantie op en dan heb je niet veel zin om heel grote tripjes te maken. Zeker ook omdat we al een paar leuke dingen hebben gedaan. We zijn naar het Muiderslot gefietst, naar Huis Doorn geweest en hebben het Spoorwegmuseum bezocht. We willen wel graag even weg vandaag.

Ach, waarom dan niet naar Beeld en Geluid in Hilversum? Dat is niet zo ver weg en dan zijn we toch even weg. We kijken op de website. Hier het advies om na 15 uur te komen, dan is de grootste hoos aan mensen voorbij. Laten we het advies eens ter harte nemen.

Markant gebouw

Daarom rijden we tegen 14 uur weg, na de lunch. Als we de auto parkeren is het rond half 3 en we lopen naar het markante gebouw. Vanuit de trein gezien is het vooral kleurrijk door al die vlakken. Als je er wat dichterbij staat, dan zie je dat het allemaal televisiefragmenten die in die kleur zijn verwerkt. Heel apart.

Beneden kun je een gastheer kiezen die met je meegaat. Doris kiest al voor Inge. Martijn Krabbe begeleidt mij de rest van de middag. En zo klimmen we de trappen op naar de grote hal waarin alles gebeurt. De wisseltentoonstelling over YouTube is net geweest. Die zaal is verder leeg.

En zo duiken we in het verleden. Ieder kiest zijn eigen programma’s en herinneringen. Veel schermen en heel veel beelden. De poppen van de Fabeltjeskrant. Of voor Doris: Moffel en Piertje. Zo kan ieder zijn eigen fragmenten kiezen. Veel beelden en veel dingen.

Tijdscapsules

Bij Buurman en Buurman is het te druk om iets te gaan doen. Het huis van de toekomst van het Klokhuis is leuk. Ik sta met de Klokhuishelden in dezelfde ruimte. De schermen praten met je en ik doe een interview over de toekomst. Hier zien we de tijdscapsules.

Doris heeft er destijds eentje gemaakt die over een paar jaar pas zal opengaan. Wat erin zit, zijn we vergeten. Ik ben benieuwd hoe dat gaat als de doos van toen opengaat na 10 jaar.

Lees morgen verder: Mislukte show

Mistmorgen

Eigenlijk is zondagmorgen de mooiste ochtend van de week. De stilte en het vroege licht zijn een prachtige combinatie. We lopen door het gemaaide gras, de honden zijn gek op het gras dat is blijven liggen.

Je kunt door de zon kijken. Vorige week was het ook zo’n mooie ochtend, toen zag ik een groep ganzen door de zon vliegen. Nu ben ik er te laat voor, maar ik geniet nu vooral van het bijzondere licht.

Het mooiste is de open plek in het park waar je de mist in alle flarden ziet. De bomen worden schimmen, de herfstkleuren dringen zoetjes door het beeld. Genieten. Midden op het veld zit een man te fotograferen. Zijn fiets midden in beeld. Net als hijzelf.

Op zijn fiets dreint een transistorradiotje. Hij fluit mee met de muziek terwijl hij met zijn kont in het natte gras zit. Hij zit achter het statief waarop een grote kijker staat.

De wereld is van hem. Hij staat op, buigt half naar achteren. Het lijkt net of hij plast met die grote toeter voor zijn kruis.

Ik probeer om hem heen te fotograferen en pak mijn eigen beeld. Ook genieten. Een roodborstje overstemt de radio met gemak, dus ik hoef me niet druk te maken.

Het is gewoon heerlijk. Zo’n mistige zondagochtend. De wereld slaapt nog half en de wakkere helft wrijft de ogen langzaam uit. Intens zo’n ochtend.

Dromen en Jan Welmers

Maar liefst 3 dromen van Jan Hage gaan in vervulling bij het openingsconcert van het Jan Welmersfestival in Utrecht.

De organist vertelt voor het concert over zijn dromen. De 1e droom is het hele festival van ruim 2 weken dat gehouden wordt rond de Utrechtse organist en componist Jan Welmers. De 2e droom is een cd-uitgave met de complete orgelwerken van deze componist en de 3e en laatste droom is een boek over Jan Welmers.

3 dromen in vervulling

Laten nu alle 3 de dromen op hetzelfde moment in vervulling gaan. Naast de opening van het festival, is er de boekpresentatie en de presentatie van de cd-box met 3 cd’s waarop het complete orgelwerk van Jan Welmers is vastgelegd door Jan Hage. Alles gespeeld op het monumentale Domorgel.

Dan is er het prachtige boek De hemel draait nog dat Jan Hage samen met Jan Willem Cevaal, Hugo Bakker en Hans Fidom schreef over de Utrechtse componist Jan Welmers. Naast een uitvoerige beschrijving van het werk van Jan Welmers, is er ook informatie te vinden over het leven en de spiritualiteit in het werk van de componist. Ook is er een dubbelanalyse over het orgelwerk Sequens, net als de vele uitvoeringen van dit werk, verschillen de 2 artikelen wezenlijk van elkaar. Een boek waar ik zeker nog meer over ga schrijven.

Openingsconcert

Het openingsconcert van het festival bevat niet alleen orgelwerken van Jan Welmers, ook werk van zijn leerling en de uitvoerder Jan Hage en 3 stukken van de late Franz Liszt. De late Liszt vormt een inspiratiebron voor Jan Welmers. De selectie bij dit concert is muziek uit het late oeuvre van de 19e eeuwse componist. Hier heeft een waar muzikale kaalslag heeft plaatsgevonden, aldus Domorganist Jan Hage. Muziek teruggebracht tot de essentie, zonder opsmuk. Echt genieten en het geeft een extra duiding aan het werk van Welmers.

Nachtmuziek

Het concert opent met Von Gott will ich nicht lassen, Nachtmuziek. Een muzikale droom van Jan Welmers, waarin hij delen opvoert van de beroemde koraalbewerking van Bach. Enkele keren wordt het stuk zelfs letterlijk geciteert. Het indrukwekkendst is het moment dat de droom tot een heroisch hoogtepunt komt, waarbij de uitroep klinkt om niet in de steek gelaten te worden. Erg overtuigend en emoties oproepend.

Movements

De Movements, zijn 5 korte muzikale huzarenstukjes, teruggebracht tot de essentie van muziek. Met minimale middelen het maximale effect oproepend. Jan Hage voert ze zorgvuldig uit, waarbij ik vooral de registratie met trompetten en tongwerken van het orgel buitengewoon fraai vind klinken. Verder doorwrochte muziek waar ik niet altijd goed binnen kan dringen.

Psalm 146

Het contrast klinkt in Psalm 146 van de uitvoerder zelf. Wat een muzikale explosie! Dit is gigantisch genieten omdat de ruimte ook zijn werk doet. Het deel dat Jan Hage zelf zingt, samen met een rammelende tamboerijn, laat de uitbundigheid en de jubelstemming van deze vreugdevolle psalm horen.

Kreuzandachten

Dat geldt zeker niet voor de muziek van Franz Liszt, 3 delen uit de Kreuzandachten. Hierin is het genieten van de kleine klanken, vaak eenstemmig, in combinaties waarin het Domorgel van Batz zich van de subtiele klank laat horen. Ik kan hier erg van genieten. Ook omdat het mystiek oproept, verbonden met de ruimte. De donkere Domkerk versterkt deze mystiek, mooi hoe muziek zoveel meer bij je weet los te maken.

Litanies

Het afsluitende stuk is het minimal orgelwerk Litanies. Jan Welmers geniet vooral bekendheid vanwege zijn orgelwerken beinvloed door de minimal music. Vooral Laudate Dominum geniet internationale bekendheid. Litanies is eveneens een prachtig werk, gesitueerd om met minimale middelen het maximale te bereiken.

De beweging en de ritmes maken het tot een intense beleving. Dat weet Jan Hage op deze zaterdagmiddag heel overtuigend over te brengen in de Domkerk. Daarmee raakt hij net zo als dat hij met het eerste orgelwerk van dit concert deed.

Het ideale Welmersorgel?

Het Domorgel leent zich heel goed voor het werk van Jan Welmers, het bezit helderheid maar is tegelijker monumentaal in zijn klank. Dat bewijst Jan Hage ook. Verrast als ik ben over de snelle presentatie van Litanie, ik ken het ook in uitvoeringen van 20 minuten. Jan Hage speelt het in nog geen 13 minuten waarbij hij zeker niet gejaagd overkomt.

Sterker nog hij legt accenten op dit werk die ik niet herken uit andere uitvoeringen. Daarmee laat Jan Hage weer een nieuwe kant van dit werk horen. En dat verklaart mijn fascinatie voor Jan Welmers. Het is enerzijds de herkenning en tegelijkertijd steeds de eigen inbreng van de uitvoerder die het werk heel unieke ervaring geeft. Dat hoor ik ook hier in de Domkerk.

Vreselijke ontdekking - Boekverkoop Delden (2)

Als we onze boekenkraam op de boekenmarkt van Delden gaan opruimen, doe ik de vreselijke ontdekking: er is een boek weg. Het moet gestolen zijn. Van de Thijsse-reeks rond de jaargetijden is het deeltje Zomer namelijk opeens verdwenen.

Als ik de ontdekking doe, weet Inge ook meteen wie het moet zijn geweest. Een vrouw die zich heel verward en verdacht gedroeg. Heen en weer bewegend tussen de doos met euroknallers en de duurdere boeken moet ze het boek in de grote tas om haar nek hebben gestopt.

Dat is best balen, omdat het een heerlijke dag was. We zijn het blijdste met de hele Lectorama-reeks die is verkocht. Daarmee zijn we zeker een hele doos met boeken kwijt. Nog enkele exemplaren waar we mensen blij mee hebben gemaakt: de bijbel van Nico ter Linden, een kastelenboek en Het lot van de familie Meijer van Charles Lewinsky?.

Iets na vieren begint het te regenen. De wolken hingen al dreigend boven ons, maar nu laten ze ook echt water vallen. We kijken het even aan. De regen valt in een straaltje precies op Inge. Ik zie het nog even aan, maar dan besluit ik om te beginnen met inpakken. De kopers zijn er niet meer en de dozen vul ik.

De auto staat dichtbij geparkeerd. Zo laden wij de auto al voor sluitingstijd. Ik vind het mooi geweest. Het is lekker weer geweest. De regen is lang uitgebleven. Ook was het niet koud. We hebben ook dikke truien meegenomen. Verder veel aanloop gehad, minder verkocht dan vorig jaar.

Maar het was een heerlijk uitje. Een thermoskan koffie, gesmeerde broodjes en meegenomen appeltaart maken het tot een heus feest. We hebben genoten. Als we moe en voldaan met 7 dozen in plaats van de meegenomen 8 boekendozen thuiskomen, kijken we tevreden terug op een lekker dagje weg.

Boeken verkopen op straatfestival Delden

Het straatfestival in Delden. Vorig jaar hebben we er ook gestaan met onze boeken. We willen van de boeken af en zoeken een goede bestemming. Daarom staan we dit jaar met boeken op de kunstmarkt in het Twentse Delden.

Lastig te bepalen wat je moet meenemen. Welke boeken laat je thuis en wat laad je achterin de auto. Zo rijden we zondagochtend weg uit Almere met 8 dozen boeken. Bananendozen, de mooiste dozen om boeken in mee te nemen. Een beetje willekeurig wat we hebben ingeladen.

Het zonnetje schijnt nog waterig door de ochtendmist. Ik heb vanmorgen vroeg buiten gelopen met de honden en was onder de indruk van die zon. Dwars door de zon vlogen een stel ganzen. Je kon er zo mooi in kijken, de ganzen leken schaduwen op het licht. Het gaf de ochtend extra glans.

Het is nog best druk op de snelweg, zeker daar voorbij Deventer. Er rijden erg veel auto’s. Maar we blijven rustig. Een volgeladen auto. Terugblikken moet met de zijspiegels. De binnenspiegel kijkt uit op de stapel bananendozen achterin.

Als we Delden binnenrijden, vinden we snel ons plekje. Vrijwel hetzelfde plaatsje als vorig jaar. Alleen hebben we nu alle ruimte aan weerszijden van ons kraampje. We kunnen snel in en uit lopen. Snel laden we de auto uit en Inge parkeert hem in de zijstraat. Allemaal nog voor het tijdstip dat je er niet meer mag staan met je auto.

Vrijwel meteen komt de handelaar van vorig jaar langsgelopen. Hij staat iets verderop. Vorig jaar kocht hij nog de halve kraan leeg, nu blijft het bij 3 boeken voor 7,50 euro. Ik mats hem in de prijs.

Daarna is het stil. Ik moet nog enkele boeken prijzen. We selecteren snel een paar dozen met euroknallers. 2 voor 1,50 euro. De prachtige Verkade-albums krijgen mooi prijzen voorin.

Ik merk vrijwel meteen dat het niet zo loopt als vorige keer. Snel bijprijzen. Maar goedkoper hoeft niet te betekenen dat mensen ook sneller kopen. De koop is van veel andere dingen afhankelijk. Veel weifelende mensen of mensen die herinneringen ophalen bij boeken. Die hebben wij ook ergens op zolder liggen. Of die hadden wij vroeger thuis. Ze bladeren door de boeken, maar kopen ze niet.

Naast ons begint de Chinees zijn eten te bereiden. Het loopt er langzaam maar zeker vol met mensen die een loempia halen of een bakje saté. Dan staan ze al kauwend en met vette vingers bij ons boekenkraam. Soms bladeren ze in een boek. Als de snack op is, gaan ze weer verder. Zonder iets te kopen. Een vingerdruk in het boek achterlatend.

Het is wel heel gezellig. De drakenman vind ik het meest bijzondere. Ik zie hem achter een grote stellage lopen. Als op het plein voor het Zoutmuseum is, geeft hij een korte act. Hij laat de draak vuur blazen. Het fabeldier met grote gele ogen heeft verder de gedaante van een skelet. Een hele stellage met touwen en katrollen, brengt het monster in beweging. Een klein blaasbalgje geeft de lucht om met vuur te kunnen blazen. Het ziet er levensecht uit. Ik ben onder de indruk van deze act straattheater.

2 dames met grote brillen op hun neus, ze hebben wel iets van mieren, lopen voor en achter iemand en nemen zijn ritmiek over. Het geeft een heel grappig effect. Of de 2 supergrote bloemen die door de straat lopen en je water geven. Net als de rokende stoomtrein die voor een heel groot wiel rijdt. Een mooi effect als zoiets geregeld voor je kraam langsrijdt. Het maakt het Deldense straatfestival extra leuk. Net als de vele voorstellingen op het plein bij de waterpomp.

Lees morgen het vervolg: Vreselijke ontdekking

[contact-form]

Feest in de sprinter?

Al lezend in Jan Dijkgraafs Treinreizen voor beginners, Het is een feest op het spoor als je het wilt zien lijkt het erop dat hij alleen met intercity’s reist. Op het verhaal over het ontbreken van toiletten in de sprinters na, spreekt hij met geen woord over de tochtige open rijtuigen van de NS. Het maakt het treinreizen een stuk minder leuk en comfortabel.

De metro-achtige treinen vol stangen, hoge zitjes, minimale beenruimte en houten planken waar je kont het nog geen minuut stilhoudt, ontbreken geheel in zijn verhaal. Het is een beetje valsspelen met de voordelen en zou voor NS juist een wijze les moeten zijn om te realiseren dat comfort het grote onderscheid moet maken met de auto.

Die goedkope, moderne treinstellen mogen van mij zo snel mogelijk gesloopt worden en vervangen door ouderwetse, luxe treinen waar je nog lekker kunt wegzinken in een stoel. Helaas, het lijkt Jan Dijkgraaf te zijn ontgaan in zijn jaar reizen door Nederland. Hij heeft ook wel een mooi opstapstation (Heerenveen).

Inderdaad, de intercity van Heerenveen naar Rotterdam is een feest. Maar de verschraalde dienstregelingen laten reizigers steeds vaker overstappen waardoor langeafstandsreizen bijna niet meer bestaan in Nederland. Ik ervaar het elke keer weer als ik met de trein reis.

Maar bovenal is het boek van Jan Dijkgraaf een feest der herkenning. Als liefhebber van de trein, kan ik alleen maar beamen wat hij schrijft. Sterker nog: ik verlang alleen maar meer naar die heerlijke treinreizen waarbij je kunt wegdromen van het uitzicht. Het mooiste natuurlijk in een intercity. Die van Rotterdam naar Heerenveen bijvoorbeeld.

Jan Dijkgraaf: Treinreizen voor beginners, Het is een feest op het spoor als je het wilt zien. Meppel: Just Publishers, 2016. ISBN: 978 90 8975 8316. Prijs: € 14,95. 217 pagina’s.

Voordelen en treintypes

In overzichtelijke lijstjes somt Jan Dijkgraaf in zijn boek Treinreizen voor beginners de voordelen van de trein én van de auto. Hij weegt ze tegen elkaar af en laat zien dat de trein helemaal niet op veel achterstand staat ten opzichte van de auto. Nee, in sommige gevallen is het veel beter om gebruik te maken van de trein. Je kunt wat anders doen dan autorijden en krijgt een mooie inkijk in een andere wereld.

De meest vermakelijke lijst is de lijst met treintypes. Jan Dijkgraaf selecteert er maar liefst 34. Van bedelaar tot zweter, mooi op alfabetische volgorde. Een enkeling, de militair is niet meer te zien, en velen slechts een enkel keer per jaar: kerstborrelklant, Huishoudbeursbezoeker en de Libelle Zomerweekvrouw. Herkenbare types voor de forens. Op mijn route naar Amsterdam bijvoorbeeld kwam ik zo ongeveer alle treintypes tegen die Jan Dijkgraaf noemt in zijn boek.

Neem de smeerpijp. Het probleem: je herkent ze niet tot je ze betrapt en dat gebeurt vrijwel nooit.

In alle andere gevallen kan iedere treinpassagier een smeerpijp zijn. De kans is groter bij een asociale gast die een blikje bier ligt te zuipen met zijn benen op de tegenovergelegen bank dan bij een bejaard vrouwtje dat bekakt praat, maar in principe vind je smeerpijpen in alle lagen van de bevolking. (148)

Beweh. Het is bijzonder leuk hoe sommige ergernissen van de schrijver naar voren komen. Hij reist eersteklas en hekelt de tweedeklasreiziger die stiekem plaatsneemt in de hogere klas(se). Het pleps dat er niet voor betaalt, moet er helemaal niet gaan zitten. Ook al stuwt de trein uit zijn voegen van de reizigers.

Of de pratende conducteurs in de Eersteklas, aan het eind van hun werkdag of begin van hun dienst. Ze gaan steevast een klagend gesprek voeren over premies die voorbij zijn, slecht geplande roosters en het personeelsbeleid van de nationale spoorwegen in het algemeen.

Daarnaast ergert Jan Dijkgraaf zich aan de lucht van verschraald bier (de halveliters goedkoop bier die medereizigers opslokken) en bellende reizigers in de stiltecoupé. Allemaal aspecten waar de schrijver van dit handboek voor beginnende treinreizigers niet zo gek op is.

Jan Dijkgraaf: Treinreizen voor beginners, Het is een feest op het spoor als je het wilt zien. Meppel: Just Publishers, 2016. ISBN: 978 90 8975 8316. Prijs: € 14,95. 217 pagina’s.