Visser, vis en meeuw

In Jan Wolkers’ Brieven aan Olga zijn naast de plastische beschrijvingen van het vrouwenlichaam ook veel andere aspecten uit Wolkers’ latere literaire werk terug te vinden. Zoals de gedetailleerde natuurbeschrijvingen. Hierin is de verteller ook vaak de held en redder van de dieren.

Hij loopt in Parijs langs de Seine en ziet daar de vissers met hun hengels aan de rivier zitten. Ze halen het ene visje na het andere binnen. Tot een meeuw de lekkere hapjes in de gaten krijgt. Terwijl een visser een zilveren visje binnenhengelt, grijpt de meeuw zijn kans. De vogel slikt de vis met haakje en al in.

Het dier wil steeds wegvliegen, maar wordt daarbij tegengehouden door de vislijn. Eindelijk weet een visser het draad aan te spannen en met hulp van een andere visser vangen ze de gevangen meeuw in een schepnet. Het is nog gevaarlijk ook. Het dier pikt flink om zich heen. Hier staat de held Wolkers op:

Een visser heeft hem toen met een stokje zijn bek open gehouden, en ik heb heel voorzichtig de haak uit zijn tong gehaald; gelukkig was die niet in zijn maag terechtgekomen. Even later vloog hij weer vrolijk over de Seine. Het is dus gelukkig een tragedy met een happy ending geworden. (68)

Later weet Wolkers in zijn literaire werk ook dit soort beschrijvingen te geven. Het verblijf op Rottumerplaat in 1971 staat bol van de natuurbeschrijvingen. Hij staat daar met zijn voeten midden op de zandplaat, eet kokkels en probeert een strandlopertje te redden. Of later als hij Texel bezoekt met zijn vriendin Karina, staat hij bekend als de Tarzan van de schapen. Omdat hij elk schaap dat op zijn rug ligt, overeind helpt.

In het literaire werk vervullen de dieren die de hoofdpersonen proberen te redden, vaak een symbolische rol. Zoals in De roos van vlees waarin de held een waterhoentje vergeefs uit het ijs bevrijdt. Het staat symbool voor het verlies van zijn dochter, die hij ook niet in leven kon houden.

Het zijn van die aspecten die je terugleest in Brieven aan Olga. Daarmee laten Wolkers, maar misschien nog meer de tekstverzorger Onno Blom zien dat Jan Wolkers al voor zijn echte schrijverschap druk bezig was met schrijven. De getypte brieven aan Annemarie Nauta demonstreren dat overduidelijk.

Jan Wolkers: Brieven aan Olga. Bezorgd en ingeleid door Onno Blom. Amsterdam: De Bezige Bij, 2010. ISBN: 978 90 234 5514 1. 152 pagina’s. Prijs: € 19,90. Bestel

Rijssen - #fietsvakantie

Een aparte gewaarwording. De Sallandse Heuvelrug is een lange klim omhoog en daarna een lange afdaling. Het is echt een heuvel die je moet overwinnen. Dan schieten we naar beneden en rijden zo Rijssen binnen. We zijn nu echt in Twente!

Rijssen is de geboorteplaats van Belcampo. De 2 hebben een haat-liefdeverhouding. Ik weet dat veel Rijssenaren niet zo blij zijn met deze schrijver. Hoogstwaarschijnlijk heeft de schrijver en arts het definitief verbruid bij het schrijven van zijn verhaal ‘Het grote gebeuren’. Het speelt op de laatste dag, of jongste dag. Het ligt eraan van welke kant je het bekijkt. De wereld vergaat en zelfs Rijssen is niet meer.

Ik probeerde ooit het verhaal te parafraseren naar Veenendaal bij een schrijfwedstrijd. Het mislukte jammerlijk. Maar Rijssen is voor mij onlosmakelijk verbonden met Belcampo. De naam had voor mij altijd iets mysterieus. De kleuterjuf van mijn broer en zus kwam er vandaan. Het voelde voor mij als een oord ver weg.

Als wij eenmaal in dat mysterieuze oord rijden, is er weinig mysterieus aan. We kiezen een supermarkt uit voor de lunch en peuzelen hem op een bankje bij de nieuwbouwwijk op. Daarna rijden we verder en verdwalen hopeloos in het centrum. Niet lelijk, zeker op zaterdag.

Rijssen is echt een stadje, vol met smalle steegjes en andere uitdagende wegen. En dan lijkt Rijssen best wel op Almelo. Haast net zo mooi. Zeker ook omdat er buiten zo’n mooie havezate ligt, het is De Oosterhof. We gaan er niet naar binnen, want we moeten echt wat verder Twente in.

Fietsvakantie

In augustus maakten Doris en ik een mooie fietstocht door Nederland met als bestemming: Twente. Elke week op vrijdag schrijf ik een stukje over deze bijzondere fietsrit.

Napoleon en Veere

Op Walcheren bezoekt de keizer Napoleon ondermeer het plaatsje Veere, lees ik in Napoleon in Napoleon, In het voetspoor van de keizer. Het boek van Roy de Beunje en Anja Krabben vertelt hier hoe de Engelsen hier een jaar voor de komst van de keizer, het grote Franse rijk probeerden aan te vallen om voet aan het Europese vasteland te krijgen.

Het mislukte, maar zette Napoleon er wel toe zijn broer af te zetten als koning van Nederland. De schrik zit er goed in en de Fransen investeren flink om de Nederlandse kust voor dergelijke invallen te behoeden.

De kerk van Veere wordt omgebouwd tot verblijfplaats van de legers die er leven. Alleen een deel van het koor behoudt zijn bestemming als kerk. De hoge ramen worden dichtgemetseld. Onder de hoge gewelven komen verdiepingen. Tot op de dag van vandaag zijn de sporen van deze rigoreuze verbouwing terug te zien.

Ik herinner mij de indrukwekkende, plompe kerk. Veel te groot voor dit kleine plaatsje. We bezochten het toen we op vakantie waren in Zeeland. Onze moeder zat in Chili en wij bezochten Veere. We gingen de kerk binnen. Wat een gigantisch gebouw was dit. Ik was overweldigd door de ruimte, maar ook door de verbazing dat dit allemaal niet meer als kerk in gebruik was.

Het boek Napoleon in NL, In het voetspoor van de keizer haalt de oude herinnering weer naar boven. Ook het idee dat deze grote kerk met kathedrale porties in die tijd is omgebouwd tot hospitaal en opslag voor het leger. Een logische en efficiënte beslissing van de keizer, maar wel eentje met veel impact.

Het verrast mij dat ik er nog zoveel van weet. Misschien komt het omdat ik met mijn broertje en zusje op een kanon ging zitten voor een foto. Of omdat de toren van Veere in de plannen zo hoog zou worden. Of gewoon omdat het indruk maakte.

Roy de Beunje en Anja Krabben: Napoleon in Nederland, In het voetspoor van de keizer. Zutphen: WalburgPers, 2016. ISBN: 978 94 624 9110 6. 112 pagina’s. Prijs: € 19,95. Bestel

Napoleon in Nederland

De Franse keizer Napoleon Bonaparte bezocht enkele keren Nederland. Van zijn langste bezoek in 1811 is eigenlijk niet eerder een aparte studie verschenen, concluderen de schrijvers van het boek Napoleon in Nederland, In het voetspoor van de keizer. Het boek verhaalt over de gebeurtenissen in september en oktober 1811 als Napoleon Nederland met een bezoek vereert.

Keizer Napoleon heeft zijn broer afgezet als koning van Holland. Vooral om weerstand te kunnen bieden tegen de aanvallen van de Engelsen. Daarom heeft hij Nederland onderdeel gemaakt van Frankrijk en zijn de Lage Landen verworden tot een Franse provincie.

Zijn bezoek bestaat voornamelijk uit een inspectie van de verschillende verdedigingswerken langs de kust en wat verder landinwaarts. De reis begint in Zeeland, wat later dan gepland. Door het slechte weer moet de Franse keizer enkele dagen op een schip dobberen voor de Zeeuwse kust. Als de rust op zee weer is teruggekeerd, arriveert Napoleon in Zeeland.

Hij maakt in enkele weken tijd een hele reis door Nederland. Van Zeeland via Antwerpen naar Brabant. En daarna gaat de reis voort langs de grote steden in Nederland. Steden als Dordrecht, Den Haag, Amsterdam, Utrecht en Rotterdam doet hij aan. In het boek staan de schrijvers Roy Beunje en Anja Krabben stil bij de routes die Napoleon in de steden aflegde, maar ze verhalen ook over allerlei interessante gebeurtenissen.

Zoals in Utrecht waar een bediende per ongeluk de slaapkamer van Napoleon binnentreedt. In het donker op de tast stoot de bediende een stoel om:

Napoleon dacht dat het een aanslag was en donderde: ‘Wie is daar?’ De bediende schrok zo dat hij niks durfde te zeggen en zich uit de voeten wilde maken, waarbij hij nog een stoel omgooide. De keizer greep hem bij de keel en hamerde op zijn hoofd. De knecht kon niets meer zeggen, zelfs al zou hij het willen. Lakeien en soldaten snelden gewapend toe en zagen hoe de twee mannen elkaar beetgrepen. ‘Elkaar aanstarend, de één met diepe verbazing, de ander met smekende blikken, alsof ze in een ballet pantomime speelde.’ Het is een mooi verhaal, en kan zomaar echt gebeurd zijn. (28)

Een mooie anekdote. Dit soort memorabele gebeurtenissen, al dan niet waar, vormen de smeerolie van het boek. Over Napoleon zijn verschrikkelijk veel boeken verschenen, maar Nederland is er niet veel aan bod gekomen. Met dit boek laten de auteurs een kant van de keizer zien, die enerzijds heel menselijk is en tegelijkertijd enorm dictatoriale trekken bevat.

Als hij bijvoorbeeld in Delft een paar mooie kanonnen ziet, is hij zeer bevelend:

De keizer zag twee rijk versierde 48 ponders die hem bijzonder aanstonden, zei “C’est à moi” en enkele dagen later verdwenen de kanonnen naar Parijs. (36)

Heerlijk om te lezen en daarnaast laat het boek een deel van de geschiedenis zien die niet zo bekend is. De lezer maakt bijvoorbeeld niet alleen kennis met Napoleon, maar ook met de revolutionairen in Nederland zoals baron Johan Derk van der Capellen tot den Pol (1741 – 1784). Hij staat aan de wieg van de revolutie in Nederland die in de kiem is gesmoord door Wilhelmina na haar gevangenname in Goejanverwellesluis in 1787.

Boeiende informatie als je in de geschiedenis van Nederland geïnteresseerd bent. Dit boek plaatst de gebeurtenissen van Napoleon mooi in de periode voor de Franse overheersing. Zo blijft het niet een opzichzelf staand verhaal, maar ligt het ingebed in de geschiedenis van Nederland.

Roy de Beunje en Anja Krabben: Napoleon in Nederland, In het voetspoor van de keizer. Zutphen: WalburgPers, 2016. ISBN: 978 94 624 9110 6. 112 pagina’s. Prijs: € 19,95. Bestel

Ben jij anders gaan lezen door school? - #50books vraag 45

Op Twitter zag ik een interessante discussie over het literatuuronderwijs op school. De ontlezing is namelijk op zijn retour. Jongeren durven weer een boek te pakken en te gaan lezen. Hierbij grijpen ze ook terug op het papieren boek. Even geen mobieltje, even geen internet, maar gewoon met een boek op schoot.

Ik ben gek op lezen en verslond toen ik jong was al veel boeken. Ik las De schippers van de Kameleon, de spannende scheepsverhalen van K. Norel en Snuf de hond van Kees Prins. Op de Middelbare school maakte ik kennis met de geschiedenisboeken van Thea Beckman. Enthousiast geworden door een fragment van Kruistocht in spijkerbroek bij Nederlands.

De liefde voor literatuur kwam pas na de Mavo op de MTS. Ik ontdekte de boeken van Maarten ’t Hart en via hem rolde ik de Nederlandse literatuur in. Pas toen ik stopte met de MTS en versneld Havo en VWO ging doen, volgden andere boeken van ondermeer Harry Mulisch en ook Jan Wolkers.

Daarom loopt mijn liefde voor het lezen hand in hand met de opleidingen die ik deed. Maar geldt dat voor iedereen?

Daarom de boekenvraag voor deze week:
Ben jij anders gaan lezen door school?

Ben je juist meer gaan lezen door je opleiding en je docenten? Of werkte het literatuuronderwijs juist demotiverend voor je?

Ik ben heel benieuwd naar de antwoorden.

Blog mee over #50boeken

Schrijf een blog over de vraag van vandaag en laat hieronder in de reactie een linkje naar je site staan. Heb je zelf een idee voor een vraag? Ze zijn van harte welkom. Mail gerust een vraag of stel hem in via het contactformulier.

#50books

De leesvraag #50books is een initiatief van Peter in 2013. Martha nam het in 2014 over en in 2015 ging Peter zelf weer verder. Vanaf de eerste vraag doe ik regelmatig mee. Naar overzicht van alle vragen.

Pyknische types

De eerste vrouw van Jan Wolkers, was volgens Annemarie Nauta een ‘leptosoom type’. En daar hield Jan niet van, stelt zij. Dat kon dus eigenlijk niets worden.

Hij hield van pyknische types. Rond en vol. Zo was ik. Het uiterlijk van een vrouw speelt bij een kunstenaar een belangrijke rol. Kijk maar naar Picasso. Jan keek en begeerde als beeldhouwer. Hij hield van vlees aan vrouwenbotten. (16)

In de Brieven aan Olga lees je deze voorliefde voor vlees aan vrouwenbotten zeker terug. Buiten de intrigerende en bij tijd en wijle pikante tekeningen van Olga. Zo schrijft hij in zijn brief op 4 april 1957.

Straks als ik in bed lig, trek ik me af, terwijl ik droom, of dromen is het eigenlijk niet, ik zie het lijfelijk voor mij, dat ik op je zit, dat mijn kloten nog nat van je speeksel, zoals je schreef, tegen je billen springen bij iedere stoot. Dat ze helemaal in je verdwijnen, en dat we beiden schreeuwen van plezier. (99)

Het beeldende taalgebruik van Jan Wolkers, is de Wolkers zoals die later terugkomt in boeken als zijn debuut Kort Amerikaans en later Turks fruit. De stijl hem zo bekend maakt. Het is erg gaaf om dit in deze brieven terug te lezen.

Jan Wolkers: Brieven aan Olga. Bezorgd en ingeleid door Onno Blom. Amsterdam: De Bezige Bij, 2010. ISBN: 978 90 234 5514 1. 152 pagina’s. Prijs: € 19,90. Bestel

Sallandse Heuvelrug - #fietsvakantie

Dan ineens staat er een berg midden in het landschap: de Sallandse Heuvelrug. Het vormt de grens tussen Salland en Twente. Salland is vooral een voorbode op wat er komen gaat. Hiervoor moeten we de heuvelrug over. Het fietspad kronkelt erheen. De bossen verraden waar we komen gaan.

We zien een mol over het fietspad rennen. We denken tenminste dat het een mol is. Het is gewoon een spitsmuis geweest, ontdek ik weken later als ik er iets over lees op de dierenkalender. Het diertje schoot vliegensvlug over het fietspad. Bijna te snel om te zien.

Dan verandert het landschap. We moeten klimmen. Het fietspad wordt akelig smal. Er fietsen opeens ook heel veel tegenliggers. Het fietspad zit boordevol met hobbels van de boomwortels. Mijn fiets schiet een eind omhoog en mijn fietstas valt van mijn fiets. Ik moet stoppen. Juist als we de afdaling beginnen.

Dat is balen, net als dat ik baal van al die bosbessen die ik zie. Naast de bosbessen die ik ook rode bessen groeien. Ik vraag mij af welke bessen het zijn. Zou je ze kunnen eten? Ze groeien iets lager dan de bosbessen, maar in de onmiddellijke nabijheid van deze plantjes. Het is de rode bosbes of vossenbes. De Sallandse Heuvelrug is 1 van de weinige plekken in Nederland waar de bes voorkomt.

Fietsvakantie

In augustus maakten Doris en ik een mooie fietstocht door Nederland met als bestemming: Twente. Elke week op vrijdag schrijf ik een stukje over deze bijzondere fietsrit.

Brieven aan Olga

De muze van Jan Wolkers roman is ze: Annemarie Nauta. In het brievenboek Brieven aan Olga schrijft Jan Wolkers de brieven aan de vrouw die hem gek maakt. Ze is een heuse obsessie voor hem. Als ze hem verlaat omdat het echt niet meer gaat tussen de 2, komt ze terecht in de roman die Jan Wolkers beroemd maakte. Niet alleen door de roman waarin met het onverbloemde taalgebruik dat hij hierin hanteert om geslachtsdelen gewoon bij de naam te noemen.

Het brievenboek bevat een uitvoerige inleiding over de relatie tussen Jan Wolkers en de Friezin. Ze schelen 12 jaar. Annemarie is 18 jaar als ze de kunstenaar ontmoet. Jan Wolkers is op slag verliefd. maar moet nog wat moeite doen om haar voor zich te winnen.

Als ze dan eindelijk over is, dan is ze overigens niet meer te stuiten. Kort daarna krijgt Wolkers een studiebeurs om in Parijs bij de wereldberoemde beeldhouwer Zadkine te komen studeren. Ze gaat niet met hem mee, maar woont bij haar ouders in Leeuwarden wat ook voor onhoudbare situaties zorgt. Haar ouders zijn niet zo happig op haar relatie met de armoedzaaier Jan Wolkers.

Uit de brieven spreekt een gepassioneerde liefde, afgewisseld met de prachtige tekeningen en schilderijen die Jan Wolkers van zijn muze Annemarie Nauta maakte. De brieven schrijft Jan Wolkers allemaal vanuit Parijs. Ze zijn stuk voor stuk getypt op de typemachine die Jan Wolkers koopt op de ochtend van vertrek naar de Franse hoofdstad. Het is een Olivetti Portable, model Lettera 22.

In de brievenbundel staan de getypte brieven afgedrukt, gevolgd door een weergave van de brieven in tekst. De tekst wordt tenslotte aangevuld met aantekeningen van biograaf Onno Blom. In deze aantekeningen citeert Onno Blom eveneens uit de brieven die Annemarie aan Jan schreef. Ze staan verder niet afgedrukt.

Jan Wolkers: Brieven aan Olga. Bezorgd en ingeleid door Onno Blom. Amsterdam: De Bezige Bij, 2010. ISBN: 978 90 234 5514 1. 152 pagina’s. Prijs: € 19,90. Bestel

IJslandse baby

Gedurende de schetsen die ze over IJsland schrijft in haar bundel Winter-IJsland groeit er een kind in Laura Broekhuysens buik. Ze schrijft erover als ze bij haar schoonouders logeert in een visserdorp.

Ze merkt op dat ze draagmoeder is van het nageslacht, maar nog altijd moeilijk het vertrouwen van haar schoonfamilie weet te winnen.

Wie zwanger is in een vissersdorp wordt een en al neus. (34)

Vanaf dat moment meandert de zwangerschap door de verhalen over het IJsland. Beide aspecten lopen samen op, gaan soms even uit elkaar, maar vinden elkaar altijd weer. Bijna in iedere schets komt het aan de orde.

Op de langste dag, bij de zomerwende, installeert ze zich op een stoel:

Ik doe niet mee, al ben ik rolbaar. Ik zit met buik en al in een stoel. Ik spreid zoals de doeken mijn vacante gedachtes uit in het landschap, om zich vol te zuigen, om later lekkend en wel boven de liefhebber uit te knijpen. (91)

De deelgenoot van die ‘vacante gedachtes’ is natuurlijk de lezer. De bevalling weet de verteller prachtig te vatten in een verhaal over de vele rotondes die ze moeten nemen op weg naar het ziekenhuis.

Ze zijn ook best wel recalcitrant geweest door stiekem het ziekenhuis te verlaten terwijl het kind elk moment kan komen. Dan is het heel erg zwaar om tijd bij het ziekenhuis terug te komen. Ze telt prachtig de 7 rotondes die de hoofdstad Reykjavík rijk is.

De vroedvrouwen zijn verbaasd dat ze gelijk een naam voor de jongen weten als hij geboren is. In IJsland schijnen ze daar altijd een paar weken over na te moeten denken.

Als het kersverse gezinnetje later naar huis rijdt, verwelkomt haar dochter onderweg al de winter. Zo is het verhaal weer helemaal rond, met het verschil dat een nieuw gezinslid is toegevoegd aan het gezin.

Laura Broekhuysen: Winter-IJsland, Mijn eerste jaar in een verlaten fjord. Verhalen. Amsterdam: uitgeverij Querido, 2016. ISBN: 9789021402178. Prijs: € 15. 136 pagina’s.Bestel

Kramp in het voorstellingsvermogen

Laura Broekhuysen gebruikt in haar schetsen over het leven op IJsland in Winter-IJsland veel metaforen. Het is een boek dat overkookt van de metaforen. Daardoor is het best lastig in het begin door de overvloedige vergelijkingen heen te komen.

Het leest alsof je een terrein betreedt waar het gras tot de knieën groeit. Je ontdekt pas later de schoonheid van het groene gras. Er blijken zelfs mooie bloemen tussen te groeien.

Het gebeurt overal in de schetsen. De ene metafoor komt beter over dan de andere. Zoals bijvoorbeeld in het hoofdstuk ‘Het gouden kistje’. Ze probeert de sprookjesachtige omgeving aan te halen. De verteller denkt aan de sprookjes die de meester op school vroeger vertelde. Hij haalde dan een gouden kistje tevoorschijn en legde het op de palm van zijn hand.

Koninkrijken zaten erin, te klein om te bevatten. Ik probeerde die miniatuurwereld te visualiseren, die uitgestrekte landerijen, bossen, bergketens, de koningszoon te paard, die allemaal in dat kistje pasten, ik probeerde microscopisch te denken, kreeg kramp in mijn voorstellingsvermorgen. (96)

Die kramp in het voorstellingsvermogen zie je overal terug in de schetsen van Laura Broekhuysen. Ze beschrijft het landschap om haar heen, de flank van een berg, alsof het heel de wereld bevat. En weet de duisternis en de sneeuwstorm prachtig te vatten. Sneeuwvlokken worden grote hondenpoten en poollichten zijn reusachtig zwiepende springtouwen.

Een genot om te lezen. Het maakt het verhaal over IJsland extra geheimzinnig. Ik kan er ontzettend van genieten.

Laura Broekhuysen: Winter-IJsland, Mijn eerste jaar in een verlaten fjord. Verhalen. Amsterdam: uitgeverij Querido, 2016. ISBN: 9789021402178. Prijs: € 15. 136 pagina’s.Bestel