Kan iemand de maan worden?

We zagen het avond worden vanuit de trein. De zon maakte plaats voor de maan en aan het firmament verscheen een heuse ster. Heel duidelijk in beeld, reisde de ster met ons mee. We tuurden met de neus tegen het raam en schermden het licht uit de trein af met onze handen. Doris wees me op de ster. 'Kijk dat is het sterretje Oma Almelo.'

Na de crematie van Oma Almelo vertelden we Doris dat oma een sterretje was geworden. Omdat het zomer was en de duisternis ver na het bedtijdstip intrad, lukte het pas maanden later om de juiste ster te vinden. Doris koos de meest heldere uit, duidelijk zichtbaar en de ster danste een beetje als je je ogen dichtkneep. 'Dat is Oma Almelo', zei ze en ze zwaaide naar de hemel.

De compositie van de hemel

Ook de wolkenhemel boven Almere toonde veel gezichten vandaag

Als een schrijver als Harry Mulisch begraven wordt, is het goed de hemel in de gaten te houden. De verschijning van de regenboog boven de Amstel vormde zeker een prachtig moment. Het schip voer van de binnenstad naar de begraafplaats Zorgvlied. Zoiets kan geen toeval zijn.

De verteller van een verhaal zou het achterwege laten. Aangezien het verhaal alle geloofwaardigheid verloor door deze toevalstreffer. Harry Mulisch zou het juist in zijn verhaal hebben gebracht. Het kwam mooi uit en je kunt met een toevalstreffer zo heerlijk de spot drijven.

Mulisch is op

De boeken van Mulisch bij De Slegte in Den Haag

Het meisje gleed met haar vinger langs de boektitels en auteursnamen. Lange rijen namen. Maar bij Mulisch stond geen boek meer. 'Is Mulisch op?' vroeg ze aan een verkoopster. Ze probeerde de rij boeken zo te rangschikken dat het gat wat minder opviel.

Ze knikte naar het meisje. 'Mulisch is op', zei ze daarna. Teleurgesteld droop het meisje af. Op zoek naar de volgende boekwinkel waar misschien nog wel een Mulisch lag.

Mulisch en de boekhandel

Het Mulisch plekje bij boekhandel Selexyz Scheltema in Almere

Het land is in rouw vanwege het heengaan van een groot schrijver, maar in de boekhandels die ik vandaag bezocht vond ik weinig sporen van dit bericht. Een extra journaaluitzending, veel uitzendingen op televisie, extra krantenbijlages waarin de schrijver geëerd wordt. Iedereen zegt wat, maar de boekhandel waarin ik vanmorgen stond, had geen enkel boek van Mulisch op voorraad.

De Almeerse Selexyz Scheltema waar ik vanmiddag even rondneusde, liet ook weinig zien van Mulisch.

Met Mulisch is de oorlog dood

De vrouw van een literair recensent vertelde mij eens bij een etentje dat ze als de dood was bij het kerstdiner een telefoontje te krijgen. Dat Harry Mulisch dood zou zijn en haar man direct een necrologie moest schrijven. Het liefste zou ze de stekker van de telefoon eruit hebben getrokken. Want dan zou haar man ogenblikkelijk het gezellige familiediner moeten verlaten om een stukje voor de krant van morgen te schrijven.

Of het ooit gebeurd is, vertelde ze er niet bij. Afgelopen week hebben de makers van necrologieën uitvoerig de tijd gehad om het leven van Harry Mulisch te beschrijven. De meest walgelijke stukken vliegen over het internet en morgen zal de krant ook wel vol staan met verklaringen waarin de schrijver het graf in wordt geprezen.

De informante vertelde mij meer over Harry Mulisch bij dat etentje.

Stephen Sanders en de Almeerse verhalen

Stephan Sanders woont nu al een week of 4 in Almere om over de stad te gaan schrijven. Vorige week zaterdag besteedde het programma Een vandaag aandacht aan zijn presentie in Almere. Dit gebeurde in de rubriek De week van... Dinsdag en donderdag was een verslaggever met de schrijver op 3 plekken in Almere geweest.

Een potje met vet

Driemaal is scheepsrecht, voor de derde keer probeerde ik MIM van A.F.Th. van der Heijden te lezen en deze laatste keer is het gelukt. Ik heb 'm uitgekregen. Ik kreeg zelfs grip op de bloemrijke taal die mij de vorige keren uit het verhaal drukte. Dit keer ontdekte ik dat het boek inderdaad de beste is uit de reeks van zes boeken voor Harry Mulisch' tachtigste verjaardag. Over Harry Mulisch gesproken, dat was natuurlijk wel even schrikken dat hij dood verklaard was. Wat moet die man veel vijanden hebben.

De motieven die door het verhaal verweven zijn, spelen altijd in het werk van de bombastische A.F.Th. een rol. Zo is er de bitterbal, het frituurvet en de wereldbol waardoor de tinnen degen steekt. Een vindingrijkheid die er soms iets te dik op ligt. Net zoals het ijzersterke Eudipus-motief, dat hier in zo'n dikke laag over de boterham gesmeerd is dat je geen brood meer proeft. Het frituurvet dat van bijna elke pagina druipt, maakt dat het einde inderdaad alleen maar ranzig kan zijn.

Toch blijft het een boek dat buitengewoon actueel is na de rellen bij Hoek van Holland. MIM bevat het verhaal van de Coolsingelrellen in Rotterdam na de huldiging van Feijenoord in 1999. De onlusten zijn net zo mooi verweven als Van der Heijden eerder het verhaal van de huldiging van Beatrix in De slag om de Blauwbrug heeft verwerkt. De rellen en het geweld spelen in de Homo Duplex, de cyclus waaraan Van der Heijden nu werkt, een belangrijke rol. Daarmee verwerft Van der Heijden de grote gave verhalen te vertellen binnen de nationale geschiedenis.

Knooppunt Hellegat, het volgende boek in de cyclus, dat begin volgend jaar verschijnt volgens iedereen, moet weer zo'n ijzersterk boek worden. MIM verwijst al ontzettend vaak naar de gebeurtenissen op dit verkeersplein waar de Honderdman van Erdam wordt vermoord.

De barak en de literatuur

De afgebrande barak in Veendam staat bekend als de plek waarin Anne Frank batterijen demonteerde. De barak heeft echter ook een plekje gekregen in de film Discovery of Heaven, gebaseerd op Mulisch De ontdekking van de hemel. In de film is 'Gideon Levi. 8.3.1943' in het hout gekrast. De tekst zat tot de brand zondag nog altijd in het hout gegraveerd.

In het boek De ontdekking van de hemel ontdekt Max dat de schuur achter het huisje dat hij voor Tsjallingtsje heeft gekocht, een barak uit Westerbork is. Max wil de schuur onmiddelijk afbreken, zoiets mag niet in zijn achtertuin staan.

Het gebeurt niet, want hij komt erg dicht bij God en wordt heel toevallig getroffen door een meteorietinslag.

Daar moet ik aan denken als ik hoor over de afgebrande barak. Trouwens, nu vindt ineens iedereen een barak uit Westerbork in de tuin.

Mulisch aan politieke wieg Marijnissen

Een bevlieging is het schrijven voor Mulisch. Dat haalt Mathijs van Nieuwkerk uit de documentaire die vanavond wordt uitgezonden. O ja, by the way, Mulisch is sinds 2002 gestopt met schrijven. Net zoals hij stopte met roken tussen twee trekken van zijn pijp, zo heeft hij de schrijverspijp aan Maarten gegeven. Ik vermoed dat hij met beide dingen tegelijk is gestopt.
Marijnissen heeft iets anders uit Mulisch gehaald, hij onthulde dat zijn politieke interesse is aangewakkerd door een boek van Mulisch over Cuba.

Even voel ik de schaamte door Mulisch lichaam trekken en het besef: Ik sta aan de basis van een raddraaier, die nog gelooft in de dingen waar ik nooit in geloofd heb. Mijn vriend Komrij vertelde eens over de activist Mulisch, die met zijn sportwagen drie straten verderop de rellen van de revolutie ijlijngs passeerde in een vaartje van honderdzestig kilometer per uur.

Wat vindt Harry Mulisch

Fidel Castro is vandaag officieel afgetreden. Wat vindt Harry Mulisch daarvan? Man bijt hond liet dit nieuws liggen, dus trok ik vanmiddag de stoute schoenen aan en ben hem gaan opzoeken. Toevallig was hij thuis in zijn riante woning aan het Leidseplein.
Hendrik-Jan: 'Meneer Mulisch, vandaag is Fidel Castro officieel afgetreden. Bijna vijftig jaar zwaaide hij de dictatorische scepter over Cuba. Wat vindt u van dit nieuws?'
Mulisch: 'Ach, het doet met niet zoveel. Vijftig jaar is lang.'
Hendrik-Jan: 'Maar u bent een fervent aanhanger van deze regeringsleider geweest. U ging zelfs in de jaren '70 naar Cuba.'
Harry: 'Ja, wat ik daarvan vind, kunt u in mijn boeken lezen.'
Hendrik-Jan: 'Zoals in De ontdekking van de hemel. U laat er zelfs een omvangrijke passage op het eiland spelen. U heeft zich weleens euforisch over hem uitgelaten.'
Harry: 'Dan moet u wel mijn boek aanhalen, nu haalt u er iets bij uit het boek van Elsbeht Etty.'
Hendrik-Jan: 'Sorry, ik heb dat boek laatst gelezen en De ontdekking ligt bij mij ergens op zolder in een doos.'
Harry: 'Meneer de journalist, doe u werk eens behoorlijk. Het is echt niet zo dat De ontdekking van de hemel onverkrijgbaar is. Het is moeilijker om aan het boek van Etty te komen, dan aan mijn boek.'
Hendrik-Jan: 'Excuses, meneer Mulisch, mijn oprechte verontschuldigingen, maar wat vindt u nu van het nieuws dat Fidel Castro is afgetreden.'
Harry: 'Kijk, er zijn schrijvers die zonder ziek te worden de tachtig halen, er zijn staatslieden en pausen die er wat meer moeite mee hebben. Wat Fidel en ik gemeen hebben is dat wel allebei tot onze dood ons werk willen blijven doen. Hem is dat niet gelukt en mij tot op heden ook nog niet, maar ik kan wel door schrijven en hij niet door regeren. Uiteindelijk zijn er ook genoeg schrijvers die tachtig werden, maar die evenmin een letter op papier kregen. Ik ben vitaal genoeg en aan inspiratie ontbreekt het niet.'
Hendrik-Jan: 'Maar wat vindt u nu dat uw grote vriend is afgetreden.'
Harry: 'Zoals u weet, kunt u in mijn werk lezen wat ik van Castro vindt. Daar is geen televisiecamera voor nodig. Bovendien vijftig jaar is een lange tijd, dus een mening groeit mee met de baard van meneer Castro..'
Hendrik-Jan: 'Maar,'
Harry: ' Genoeg, genoeg. Basta. Ik heb genoeg tijd verspild aan dit item. Dat u het niet voorbereid, is u kwalijk te nemen. We wisten al anderhalf jaar dat meneer Castro vroeg of laat afscheid zou nemen. Bovendien heeft mijn tachtigste verjaardag genoeg tijd van mij gevreten. Het leek mij eens tijd om te gaan schrijven wat ik van Castro vindt. Wist u dat ik al langer schrijf, dan hij regeert. Dan ziet u eens wie belangrijker is. Tot ziens meneer De Wit. Dag.'

Ongelezen in een doos

Misschien dat hij net zo onverschillig doet als hij hem eindelijk krijgt. Harry Mulisch heeft de felbegeerde Nobelprijs voor de literatuur weer niet gekregen. Of het erg is, weet ik niet. Ik denk dat de journaille ieder jaar meer teleurgesteld is dan Mulisch. Of ze zijn juist blij: kunnen ze hem weer bellen waarom hij het weer niet is geworden.
Wie het wel geworden is: Doris Lessing. De 86-jarige Britse schrijfster die mooie boeken heeft geschreven. Ze worden weleens feministisch genoemd, maar dat vind ik wat overdreven. Ze spreekt me best wel aan en ik heb zelfs een paar boeken van haar boven op zolder in dozen staan. Niet dat de boeken te oninteressant zijn om niet in de kast te staan, maar meer omdat de bibliotheek op de zolder nog niet klaar is. Daarom kan ik met geen mogelijkheid de boektitels uit mijn geheugen grissen van de boeken die ik heb. Ik weet alleen dat het er twee zijn, met heel groot Doris Lessing op de zijkant. Ik meen dat (een deel van) haar autobiografie, vertaald als Onder mijn huid tot mijn boekbezit hoort. Misschien ook wel het tweede deel In de schaduw, maar dat weet ik minder zeker. En ik kan het niet checken, omdat de dozen ver buiten mijn bereik liggen. Eerlijk gezegd heb ik meer over haar gelezen dan van haar.
Dat is eigenlijk wat er altijd gebeurt met een Nobelprijswinnaar. Je bent heel blij dat hij het geworden is, of je hoort voor het eerst een onbekende naam. Je neemt je voor om de boeken van hem of haar te lezen, omdat je wilt weten of het terecht is dat hij die prijs heeft gekregen. Van Günter Grass (1999) kende ik al wel, maar had slechts marginaal gelezen. Ik kocht gelijk een partij boeken van hem in, maar ze zijn nog ongelezen. V.S. Naipaul (2001) had ik al wel gelezen, maar ik wilde toch echt veel meer van hem lezen, dus ook hiervan verscheen een nieuw stapeltje in huis. Elfriede Jelinek (2004) bleef beperkt tot een voornemen en aan Harold Pinter en Orhan Pamuk ben ik niet verder gekomen dan een 'O, ja? Leuk'-gedachte. Alleen J.M. Coetzee (2004) ben ik juist gaan lezen, maar hij is de enige bij wie de Nobelprijs voor mij gewerkt heeft.
Dan kun je beter Harry Mulisch zijn die dan net tachtig is geworden, maar voor wie zes schrijvers een novelle schreven, gebaseerd op zijn oeuvre. Toch heeft Doris Lessing wel een speciaal plekje in mijn hart. Als mensen verbaasd kijken als ik de naam van mijn dochter uitspreek, dan zeg ik altijd: 'Ja, van Doris Day. En van Doris Lessing, een hele goede schrijfster.' Een beter voorbeeld van een vrouw met die naam kun je niet geven.